Bisiklet Donanımları

Bisiklet Mimarisi

Bilindiği gibi bisiklet, pedallarla hareket ettirilen iki tekerlekli bir taşıt aracıdır. Bugünün bisikletleri eşit büyüklükteki iki tekerlek ile bu tekerlekleri birleştiren, çelik borulardan yapılmış bir ana çerçeveden oluşur. Binici, kadro denen bu çerçevenin üzerindeki seleye oturur, bisikleti yönlendiren gidonu tutar ve ayaklarıyla pedallara basar. Binicinin pedallara uyguladığı itme kuvveti, pedal kolları, zincir ve iki zincir dişlisi aracılığıyla arka tekerleğe iletilir. Pedala her basışta iki kez dönen arka tekerlek hareket ettirici, ön tekerlek ise yönlendiricidir.

Ön tekerlek bir çatalın arasına yerleştirilmiş, bu çatal da bir mille kadronun önündeki dikey boruya yataklanmış olduğu için serbestçe sağa sola dönebilir. İki yanında el tutacak yeri olan gidon da çatalın üzerindeki bu boruya bağlı olduğundan, binici gidonu istediği yöne çevirerek, çatal mili aracılığıyla çatalı ve ön tekerleği yönlendirebilir. Bisikletlerin kadrosu genellikle çeliktendir; ama bazı hafif modellerin yapımında alüminyum veya karbon alaşımları kullanılır. Bu ilke gereğince, bisikletin ana zincir dişlisi (ayna dişli) arka tekerlekteki küçük pinyon dişli ile aynı büyüklükte olursa, pedal tam bir devir yaptığında arka tekerlek de bir kez döner. Eğer ayna dişlinin büyüklüğü pinyon dişlinin iki katı olursa, o zaman pedal bir turu tamamlayıncaya kadar arka tekerlek iki kez dönecektir. Bugünün bisikletlerinde uygulanan dişli çark düzeninin temeli de budur. Bir bisikletteki dişli düzeneğinin hareket aktarma verimi, ayna dişlideki diş sayısını arka tekerleğin çapıyla çarpıp, bulunan sayıyı pinyon dişlideki diş sayısına bölerek hesaplanır. Bisiklette hareketi sağlayan dişli takım mekanizması bu şekilde çalışır.

Bisiklet gidon

Eğer kadro yeterince esnek olmazsa, bu kez de yoldaki bütün tümsek ve çukurların yaratacağı sarsıntı doğrudan seleye ve gidona yansıyarak biniciyi rahatsız eder. Bu sakıncayı önlemek için, kadronun yapıldığı çeliğin herhangi bir darbeyle biçim değişikliğine uğrasa bile hemen eski biçimine dönecek kadar esnek olması gerekir. Bu esneklik, tren tekerleklerinin ağırlığı altında bükülen demiryolu raylarının, ağırlık kalkar kalkmaz yeniden eski biçimine dönmesi gibidir. Bisikletlerde güç ve hareket aktarımını sağlayan dişli düzeneği, bacak gücünden en etkili biçimde yararlanmak üzere tasarımlanır. Bu tasarımın ilkesini en iyi açıklayabilecek örnek merdiven çıkarken tükettiğimiz güçtür. Eğer basamakları ikişer ikişer çıkarsak, bacaklarımız ile merdiven arasındaki açıklık ya da bisikletteki karşılığıyla dişlinin büyüklüğü iki katına çıkmış olur; dolayısıyla vücudumuzu, basamakları birer birer çıkarken kaldıracağımız yüksekliğin iki katına taşımamız gerekir. Böylece yapılan iş iki katına çıkar; oysa basamakları birer birer çıktığımızda tırmanmak için tüketeceğimiz güç azalacağından merdiveni daha hızlı çıkabiliriz.

 

bisiklet donanimi1

Bisiklet Gövdesi

Bir bisiklette aranan en önemli özellik çevik olmasıdır. Pedalları zor çevrilen ve insana kurşundan yapılmış gibi ağır gelen bir bisiklet hem binicisini yorar, hem de yol almaz. Oysa hafif ve çevik bir bisiklette insan saatlerce yorulmadan pedal çevirebilir. Bunun için kadronun iki karşıt özelliği bir arada bulundurması gerekir. Kadro bağlantıları hem kolayca yerinden oynamayacak kadar sert ve bükülmez, hem de hareket serbestliği sağlayacak kadar esnek olmalıdır. Binicinin bütün gücüyle pedalları aşağıya doğru bastırabilmesi için kadronun sert ve esnemez olması çok önemlidir.  Eğer pedala her basışta kadro sağa sola yalpalarsa, binici yeniden pedala basmadan önce kadroyu doğrultmak zorunda kalacağından enerjisinin bir bölümü boşa gider. Bisiklet yarışçılarının neredeyse bütün ağırlıklarıyla gidon ve pedallara yüklenip, seleye çok az ağırlık bindirmelerinin nedeni budur. Yarışçılar ayrıca selenin dar ve sert olmasına özen gösterirler; böylece, bacaklarını bir piston gibi aşağı yukarı hareket ettirirken, bu hareketin bir bölümünü sele yaylarına aktararak enerjilerini boşa tüketmemiş olurlar.

Kadro

Kadro (Gövde, Çatı), bisikletin sürüş kalitesini en çok etkileyen bisiklet parçasıdır. Eğer birbirine yakın donanımlara sahip seçenekler arasında bir tanesi diğerlerine göre daha farklı ve güzel bir sürüş karakterine sahipse bu fark gövdenin kalitesi nedeniyle meydana gelmektedir. Bisiklet üretiminde kullanılan maddeler zaman içinde haliyle teknolojik gelişmeye paralel olarak kadrolar da değişim gösterdiler. Kadrolarda çelik, alüminyum ve giderek artan şekilde karbon bugün en çok kullanılan maddeler. Alüminyum hafif olması ve kolay işlenmesi ile bugün en yaygın ve tercih edilen kadro malzemesidir. Çelik ilk yıllarında en yaygın olan ve alüminyumdan daha kolay işlenebilmesine rağmen ağırlığı nedeniyle bugün arka plana düşmüş ve genellikle ucuz bisikletlerde hala tercih edilebilmektedir. Karbon ise hafifliği, işleme teknolojisinin gelişmesi, esnemeye olan dayanıklılığı nedeniyle en çok tercih edilen malzeme olmasına rağmen hala oldukça maliyetli ve pahalıdırlar. Kadro yapısı, endurance, cyclocross, bmx, yol (yarış) ve dağ bisikleti gibi çeşitli bisiklet modellerinin sınıflandırılmasını belirleyen en önemli bisiklet donanımıdır.

Amortisör

Amortisörler havalı ve yaylı olarak genelde iki temel şekilde üretilirler. Havalı amortisörlerin çok büyük bir üstünlüğü vardır ve yay olmadığı için haliyle daha hafiftirler. Havalı amortisörlerin sağlamlığı da bugün ileri seviyede. Genelde yaylı amortisörün yoğunlaştığı iki alan vardır, bunlardan ilki giriş seviyesi amortisörleri,  diğeri ise serbest sürüş gibi süspansiyon şartlarını gerçekten çok zorlayan sahalar. Çelik yaylı amortisörlerin doğrusal yay eğrileri ve daha uzun ömürleri elbette en büyük artıları olarak hala değerlidir.

Bugün hemen hemen bütün amortisörlerde olan bir özelliklerden biri olan negatif sıkışma mesafesinin ayarı vardır. Özellikle amortisörün sıkışmasından daha önemli bir işlevi de tepme kontrolü sağlamasıdır. Giriş seviyesindeki amortisörlerde bile bu işlem amortisörün seviyesine göre ilerlediğinden bu ayar hidrolik olarak yağ üzerinden gerçekleşiyor. Bu ayar amortisörü sadece bir yay olmaktan çıkarıp amortisör yapan ve tepkisi ile çalışma veriminin büyük bir kısmını belirleyen tepme kontrolünün haricî olarak ayarlanabilme imkanı vermesi bir amortisör için gerçekten çok büyük bir katkı.

Frenler

Frenler ön ve arka olmak üzere kolla idare edilir, tel ya bir yerden sıkar ya da iki yerden V-fren veya mekanik ya da hidrolik disk fren olabilir. Bisiklet seçeneklerinin her birinde V-fren sistemi kullanılıyorsa ve bir model diğerine göre çok az da olsa daha iyi bir fren gücüne sahip olmasına rağmen sizin tercihiniz diğer model ise, favori modelinizi tercih ediniz. Eğer mutlaka disk frene sahip bir model isteniyorsa, hidrolik disk frende V-fren ya da mekanik disk frene kıyasla daha iyi bir frenleme gücüne sahip olacağınız kesindir. Bu durumda seçeneklerinizin disk frenli modellerden mekanik yerine hidrolik disk fren olmasını tercih etmelisiniz zira amortisörler gibi disk frenlere sonradan yükseltme işlemi de maliyetli bir uygulama olacaktır. Ayrıca ileride disk frene yükseltme yapmayı planlıyorsanız gerek amortisörünüzün gerekse bisiklet gövdenizin disk fren takmaya müsait düzeneklere sahip olduklarına dikkat etmenizi tavsiye ederiz aksi takdirde bu yükseltmeyi gerçekleştirseniz bile çok verimli sonuçlar alamama şansınız yüksek olacaktır.

Tekerlekler

Bisiklette tekerlek ön ve arkada birer olmak üzere 2 tekerlekli, hatta 3 veya 4 tekerlekli olabilirler. Yeni alacağınız bisiklet üzerinde gelecek olan tekerlek seti, gövde ve amortisörden sonra sürüş kalitesi ve ağırlık üzerinde en önemli değişkenlerden biri olacaktır. Bisikletin kullanım özellikleri konusunda en önemli parçalardan biri de tekerleklerdir. Özellikle bisiklette yenilemeye giderken ilk adımın atılacağı, ne kadar hafif olurlarsa bisikletin o kadar çabuk hızlanacağı gerçeğini unutmayınız. Tekerlek parçalarında dikkat edilmesi gereken her şeyden önce düzgün örülmüş ve yeteri kadar gergin olmaları, tel gerginliklerinin eşit dağılmış olması ve tekerlek setini oluşturan parçaların belirli bir seviyenin üzerinde olmasıdır.  Tekerleğin dönen bir parça olduğu düşünüldüğünde, bu noktada yapacağınız ağırlık azaltımı, diğer tüm donanımlarda yapılacak hafifletmelere nazaran çok daha büyük bir olumlu etki yaratacaktır.

Bisiklet seçerken özellikle hangi bisikletin daha hafif ve daha dayanıklı jantlara sahip olduğuna, hangisinin daha kaliteli ve üst seviye haznelere sahip olduklarına özellikle dikkat ediniz. Bu seçiminiz, tekerleklerinizin daha akıcı dönüş yapmalarını sağlar ve uzun süre bakım gerektirmeden size hizmet etmelerine yardımcı olur. Bu arada tekerlek setlerinde kalite düştükçe ağırlığın oldukça artabileceğini de bilmelisiniz. Bisikletinizde kullanılan tekerlek seti üzerindeki parçaların tümü dikkate alındığında, göreceli olarak oldukça düşük bir ağırlığa sahip olmasına rağmen fiyat olarak bisikletin en önemli parçası konumunda olduğunu unutmayınız.

Vites Donanımı

Bisiklette 6, 18 ve 21 vites seçenekleri olabilir. Son zamanlarda yaygın olarak 24, 27 ve 30 vites seçeneği de sunulmaktadır. Vitesler bisikletlerin rampaları daha hızlı ve daha kolay çıkmasını sağladığı gibi uzun ve düz yollarda bisiklet çeşitlerine göre gerekli hızlanmaları da sağlarlar. Bu parçalar sürüş esnasında oldukça fazla çalışır. Genel olarak arka vites yönlendirici ve vites değiştirici, öndeki değiştiricilere göre çok daha fazla çalışırlar. O yüzden dikkat ederseniz bisiklet üreticileri bisiklet modellerine uyguladıkları arka vites yönlendiricilerini seçerken öndeki vites değiştiriciye nazaran bir sınıf daha üst vites serilerine mensup olan parçalar olmalarına özellikle dikkat ederler. Vites değiştiriciler ise genel olarak takım halinde gelir. Bu yüzden genelde hem ön hem de arka değiştiriciler aynı sınıf vites sistemlerine mensuptur.

Gidon

Bisiklete yön veren, iki ucundan eller vasıtasıyla bisikleti sürmeye yarayan genelde düz veya ortaları hafif büküm açılı temel bisiklet parçasıdır. Genelde ellerin tutulacağı bölümlerde fren, vites değiştiricileri ve barendler ile üzerine çeşitli aksesuarlarında montajı yapılmasına  (zil, far vb. gibi) imkan veren kısımdır. Bisiklet üreticilerinin maliyeti en kolay azaltabilecekleri bir diğer nokta  da boğaz setidir. Halbuki kaliteli ve emniyetli bir sürüş için iyi bir boğaz setine sahip olunması gerekir. İyi bir boğaz seti çok daha akıcı bir sürüşü garanti ederken, gidonun çevrilmesinde hemen hemen hiç bir takılma ve pürüzün hissedilmediği bir platformun oluşturulmasına da yardımcı olurlar.

Sele

Sele, bisiklet sürücüsünün bisikleti sürmek için üzerine oturacağı kısımdır. Size ve sürüşünüze en uygun ve en rahat seleyi seçmenin yanısıra kaliteli ve hafif bir sele borusunu tercih etmenizde büyük fayda bulunmaktadır. Sele seçiminde, sele ölçüleri ile sele açıları ile selenin yükseklik ve eğimlerinin ayarlanabildiği çeşitli ayarlar vardır. Bu ayarların doğru yapılması sele kullanımının sağlıklı, konforlu ve kullanışlı olması açısından gerekli ve önemlidir.

Aynakol ve Zincir

Bisikletin hareketini sağlayan tekerlekler ile, sürücünün pedallara basmak vasıtasıyla harekete geçirdiği dairesel pedalla hareket ettirilen dişli ve ona bağlı zincirin değişik çapta dişlilerden oluşan hareket mekanizmasıdır. Genellikle vites yönlendirici ve değiştiricilerin yanısıra, vites sistemi üzerinde bu parçaların da önemli bir etkisi bulunmaktadır. Eğer bisiklet seçenekleriniz arasında hepsi aynı vites sistemi ile donatılmışsa ve aralarında biri diğerlerine göre daha iyi ve daha yumuşak vites geçişlerine sahipse bilin ki bu çok büyük bir olasılıkla o modelin daha üst seviye ön ve arka vites dişlilerine sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Bisiklette hareketi sağlayan dişli takımı aynakol, zincir ve vites değiştiricilerle sağlanmış olur.

Pedallar

Bisiklet sürücüsünün ayakları vasıtasıyla basarak zinciri ileriye doğru hareket ettirebilmesine yarayan parçalardır. Çeşitli tip ve modellerde olabildiği gibi, özel bisiklet ayakkabıları ile kilitlenebilen modelleri de mevcuttur. Pedallar Standart, Flat/Platform, Spd (kilitli) ve Kalpiye pedal olmak üzere pedal çeşitleri vardır.

Standart pedallar; genellikle yeni aldığınız bisikletin üzerinde gelen ve herhangi bir fonksiyonu olmayan, giriş seviyesi pedallardır. Bazıları plastik yüzeyli bazıları ise çelik yüzeyli olabildiği gibi ayakların kaymasını bir nebze olsun önlemesi için kimi standart pedallar kauçuk yüzeyli olabilir.

Flat/Platform pedallar; bu pedalların yüzeyleri daha geniştir ve ayağınızı kaydırmaması, pedala daha iyi tutunması için üzerinde çivileri vardır. Üst segment flat pedalların kutularında farklı uzunluklarda çiviler de bulunmaktadır. Tecrübenize ve kullanım şeklinize göre bu farklı boylardaki çivileri flat pedalınıza adapte edebilirsiniz. Daha çok Freeride ve Downhill yapan kullanıcılar için tasarlanmışlardır.

Spd (kilitli) pedallar; Shimona firması tarafından geliştirilen Spd pedallar tamamen profesyoneller için tasarlanmış olup, performans odaklı pedallardır. Lakin bu pedalları tek başına kullanmanız mümkün değildir çünkü bu pedallara uygun Spd bisiklet ayakkabıları almanız gerekmektedir. Öncelikle performans odaklı bir sürücü değilseniz ve yarış koşmuyorsanız Spd pedal çok elzem değildir. Kullanımı için belirli bir sürüş deneme süresi ve alışkanlık kazanılması gereklidir. Çünkü, Spd pedallarla güvenli bir sürüş sağlamak için ayağı pedaldan kurtarma hareketinin refleks haline gelmesi için deneme sürüşleri ile tecrübe kazanılması gerekmektedir.

Kalpiye pedallar; eski yarışlarda performansı arttırması için kullanılırdı ve bir nevi Spd pedalın evrilmemiş halidir denilebilir. Bu pedallar günümüzde de mevcut fakat kullanımı kolay olmadığı için kimi zaman alışması Spd pedallardan çok daha zor olabiliyor. Teknik olarak baktığınızda Spd pedalda ayak kitlendiği için alışması daha güç gibi dursada kalpiye pedallarda ayağı çıkarmanın refleks haline gelmesi çok daha uzun zaman alabilmektedir. Bu yüzden bugün çok tercih ve tavsiye edilmemektedir. Ancak, günümüzde kalpiye pedal ile satılan bisikletlerde pedalın üst kanca kısmını dilerseniz çıkarıp pedalınızı standart pedala çevirebildiğiniz için halen kullananlar da bulunmaktadır.

Bir Yorum Yazın

Sedat Kartal

Sedat Kartal

Avukat / Bisikletçi / SK Blog Sahibi - İstanbul’da doğdu. Bisiklet sporu merakı yanında basılı ve dijital medya alanında dergi editörlüğü ve görsel yönetmenlik yaptı. Webmaster site tasarımcılığı ile kendi kişisel blog ve avukatlık sitelerinin tasarımlarını hazırladı ve yayınladı.

Benzer Yazılar